Nosce te ipsum. Connais-toi, toi-même. Know thyself

IGICE CYA 1


Mbese ahari, ubumenyi si bwo butunzi? Kwimenya ubwanjye ntibyamfungurira irembo risingira ibinkwiriye? Mbese si bwo ahari naba maze kumenya neza ‘ibyo nkeneye’? Mbese si bwo namenya imbibi z’ibyo ‘nshobora gushyikira’, ‘ibyansize’ ndetse n’’ibindenze’?

Imenye, wimenye wowe ubwawe! Byemezwa ko ari cyo gitekerezo-shingiro ry’ubundi bumenyi bwose bushoboka: Kwimenya, mbere yo kugira n’ikindi icyo ari cyo cyose wamenya ku bandi yewe no ku bundi bumenyi bwose bwashoboka. Imenye wowe ubwawe !

Iyo usomye inyandiko ‘sharmide’ irambye cyane ishobora kuba ari nk’iyo hagati yo mu kinyejana cya 3 n’icya 4 mbere ya Yezu, ni iy’umwanditsi w’umuhanga Plato.

Muri iyi nyandiko rero, ubona neza ko “imenye wowe ubwawe” ari imwe mu nteruro 3 z’amasomo y’ingenzi ku muntu nk’uko yanditswe akanatakwa mu ngoro ya Delphe mu Bagiriki ba kera. Iyo ngoro nayo, ni yo abategetsi b’imihanda yose y’isi kimwe na rubanda basanzwe bajyaga kwakiriramo ubuhanuzi bw’imana Appollon. Uwashakaga kugira icyo amenya ku ntambara yifuzaga kwishoramo cyangwa ibindi by’ahazaza h’amatsiko no gushidikanya kwinshi, icyo gihe nta handi yaganaga atiri mu ngoro ya Delphe. Banahitaga “Nombril du monde, the navel of the Earth”, umukondo w’isi; bagaragaza ko aha ari ho hari izingiro ry’isi n’izingiro ahubwo ry’ubumenyi n’amakuru yose yagirira akamaro umuntu mu buzima bwe bwo mu isi kurusha ahandi hose yagira icyo yigira. Aha rero ucyinjiramo wakubitanaga n’inyandiko mu nteruro imwe, rikaba isomo byemezwa ko ari ryo rihambaye muntu akwiye kumenya mbere y’ibindi byose. Ni amasomo 3 yanditse mu nteruro n’ubundi 3 gusa zasimburanye muri iyi ngoro. Imwe muri izo nteruro  kandi ari nayo yahabanje mbere y’izindi 2 zakurikiyeho ni « imenye wowe ubwawe ».

Amatongo y’iyi ngoro ya Delphe n’ubu ariho, hakaba hamwe mu hagizwe umutungo rusange w’ikiremwamuntu, n’umurage w’inyoko muntu harinzwe n’amashami ya ONU yita ku bumenyi n’imico ikwiye gusigasirwa mu isi (UNESCO).

Mu nkubiri yiswe « humanism » ishingiye ku bumenyi n’ibitekerezo by’abahanga bo mu bihe bigumuraga ku bumenyi no kwizera byari umwihariko wa kiliziya gusa, bigatangirira mu Butariyani bwo mu kinyejana cya 4 mbere yo gukwirakwira mu Burayi bwose. Icyo gihe byagaragajwe ko interuro n’isomo ngo : « imenye wowe ubwawe » igambirira gukangurira buri wese kwisobanukirwa akamenya intege nke ze n’uko yazitwaramo ngo agere ko byo akenera. Akamenya akanasobanukirwa n’ibyo ashoboye, ndetse n’icyo bimaze.

Ibi byahuzwaga n’imyemerere n’iyobokamana, kikaba igitekerezo gisaba buri muntu kumva neza no kwemera ko ari umunyantege nke, kandi ibyo ashaka, yifuza anararikira byose atabasha guhita yigezaho ; buri gihe ngo haba hari n’ubushake bw’imana zimusumbya byose, ibyo akabiziharira, zikabimugenzereza uko zabigennye. Agakurikira ubushake bwazo atagiye mu byo kuzihinyuza no kwigereranya n’ubuhangange bwazo.

« Imenye wowe ubwawe » ni isomo ry’igitekerezo cyitirirwa Socrates, ariko si we wenyine wabigarutseho. Bigaragara kenshi mu nyandiko zanyanyagijwe hose n’abandi banditsi n’abahanga mu gutekereza nkawe b’Abagiriki ndetse n’abandi. Mbere ya Socrates ubwe, na mbere ahubwo yo kubakwa kw’ingoro ya Delphe aho iyi nteruro yari yanditse, undi mwanditsi Euraclites d’Ephese yabigarutseho agira ati « kwishakisha ukibona ntiwibure ubwawe, ukimenyaho byose, ukimenya byo kwisobanukirwa nyabyo ; ukabasha kugira roho ikeye kuko wisobanukiwe ubundi niyo nshingano ya mbere y’ubuzima n’imibereho yawe yose. Utaragera kuri iki, nta n’ikindi icyo ari cyo cyose uzikorera cyangwa ngo ugire icyo ukorera abandi. Ibyo byose ntacyo byaba bikumariye. Nta n’icyo byabamarira. »

Interuro nk’iyi ni isomo rihambaye kandi yamenyekanye isi yose nyuma yo gusa n’aho yari igenewe abantu binjiraga mu ngoro y’ubuhanuzi bwa Delphe, bituma n’igitekerezo ishushanya cyandikwaho ibintu byinshi cyane, inakwirakwira mu batuye isi bose, initirirwa benshi bivugwa ko ari bo bayadukanye. Nka Diogène yaranditse ati : « Tallès niwe wadukanye bwa mbere isomo rigira riti ‘banza wimenye wowe ubwawe’ » mu gihe undi mwanditsi Antisthène we mu nyandiko ye Livre des filiations ari interuro n’isomo yitirira umusizikazi Phemonoe.

Kumenya neza ngo ninde wadukanye bwa mbere iyi nteruro igira iti « imenye wowe ubwawe » nk’isomo bigaragazwa ko ari ishingiro ry’ubumenyi bose biragoye cyane kuko byagarutsweho n’abanditsi benshi bo mu bihe bya kera kuva nko mu kinyejana cya 1 mbere ya Yezu.

Mu nyandiko nyinshi za Plato interuro « Gnothi Seauton » igarukwaho kenshi nko muri sharmide ati: “nshobora kuvuga neza ntashidikanya ko iki kintu cyo kwimenya ubwawe ari nacyo ‘tampèrence’, ‘tamperence’, ‘ubushobozi bwo kudatwarwa n’irari ry’ibyo ari byo byose’. Ngo ushobora kwikura mu ngeso izo ari zo zose zakubata. Guhagarika imyitwarire yose ubundi igeza abatari bake mu bwigomeke bwa roho n’ubwonko, rigahinduka isomo risumba ayandi asigaye yose umuntu yabasha kwigezaho.

Gusuhuzanya mu Bagiriki ba kera nk’uko mu kinyarwanda tugira tuti : « mwaramutse ? mwiriweho ? muraho ? » n’ibindi byinshi byo kwifurizanya neza nko kugira ngo : « gira umugabo nyabu ! », mu Bagiriki ho basuhuzanyaga bagira bati « Rejouis-toi ! Sois heureux ! », « Rejoice and be happy ! » nko kugira ngo “nezerwa!” ubwo kukaba ari ko gusuhuzanya ! « ishime ugubwe neza ! » ndetse n’ibindi.

Igice cya 2.


Photo by Ashes Sitoula on Unsplash